CÁCH CÁC QUỸ PRIVATE EQUITY KIẾM HÀNG TỶ USD

[Cùng nhìn lại những câu chuyện doanh nghiệp và các thương vụ đình đám của phố Wall]

Private equity hay đầu tư vốn tư nhân là một trong những cỗ máy kiếm tiền quyền lực nhất của phố Wall. Rất nhiều thương hiệu quen thuộc trên thế giới như Legoland, Hilton Hotels & Resorts hay Ancestry.com đều từng thuộc sở hữu của Blackstone a.k.a quỹ private equity lớn nhất thế giới.

Nhưng khác với suy nghĩ của nhiều người, các quỹ này không mua công ty để giữ lâu dài giống Warren Buffett. Họ mua doanh nghiệp giống như một thương vụ cải tạo tài sản: mua vào, nâng cấp, tăng giá trị rồi bán lại với giá cao hơn nhiều. Chính chênh lệch đó mới là nơi tạo ra hàng tỷ USD lợi nhuận.

Về bản chất, một công ty muốn phát triển nhanh sẽ luôn cần vốn. Có hai cách phổ biến để gọi vốn. Một là IPO đưa công ty lên sàn để công chúng mua cổ phiếu. Hai là bán một phần doanh nghiệp cho các nhà đầu tư tư nhân. Private equity nằm ở cách thứ hai.

Thông thường, một quỹ private equity sẽ đi huy động tiền từ những tổ chức cực lớn như quỹ hưu trí, trường đại học, công ty bảo hiểm hay giới siêu giàu. Sau đó họ gom tiền thành một fund rồi dùng số vốn đó để mua doanh nghiệp. Điểm đặc biệt nằm ở chỗ: họ không chỉ dùng tiền mặt của mình. Rất nhiều thương vụ được thực hiện bằng đòn bẩy tài chính, tức dùng thêm tiền vay từ ngân hàng để khuếch đại lợi nhuận.

Đây là lý do private equity vừa rất hấp dẫn vừa rất nguy hiểm.
Hãy tưởng tượng một quỹ muốn mua một công ty trị giá 10 tỷ USD. Họ có thể chỉ bỏ ra khoảng 1 tỷ vốn thật, còn 9 tỷ còn lại là tiền vay. Nếu sau vài năm công ty tăng giá trị lên 20 tỷ USD, thì lợi nhuận trên phần vốn thật mà quỹ bỏ ra sẽ cực kỳ lớn. Đó là sức mạnh của leverage a.k.a đòn bẩy tài chính.

Điều gây tranh cãi là khoản nợ đó thường không nằm ở quỹ đầu tư, mà được chuyển sang chính công ty bị mua lại. Nghĩa là sau khi thương vụ hoàn tất, doanh nghiệp phải tự gánh áp lực trả nợ bằng dòng tiền tương lai của mình. Nếu công ty tăng trưởng tốt thì mọi thứ ổn. Nhưng nếu hoạt động kinh doanh đi xuống, áp lực lãi vay có thể bóp nghẹt doanh nghiệp.

Đó là lý do private equity có thể tạo ra cả những câu chuyện thành công lẫn thảm họa.
Một ví dụ kinh điển là thương vụ Blackstone mua Hilton Hotels & Resorts năm 2007 với giá khoảng 26 tỷ USD. Sau khi mua xong, Blackstone không đơn giản chỉ cắt giảm chi phí. Họ thay CEO, thay đổi chiến lược kinh doanh và bơm thêm khoảng 800 triệu USD để cải thiện tình hình tài chính của Hilton. Trước đó Hilton sở hữu quá nhiều bất động sản, khiến mô hình kinh doanh nặng tài sản và tăng trưởng chậm. Blackstone chuyển hướng Hilton sang mô hình quản lý thương hiệu và nhượng quyền, tức kiếm tiền từ thương hiệu thay vì phải tự sở hữu mọi khách sạn. Điều này giúp tỷ suất lợi nhuận cao hơn rất nhiều.

Sau vài năm tái cấu trúc, Hilton quay lại sàn chứng khoán với giá trị tăng mạnh. Khi Blackstone thoái vốn hoàn toàn vào năm 2018, họ kiếm khoảng 14 tỷ USD lợi nhuận. Đây được xem là một trong những thương vụ private equity thành công nhất lịch sử.
Nhưng mặt tối cũng tồn tại rất rõ. Toys "R" Us là ví dụ nổi tiếng nhất cho thất bại của leveraged buyout. Năm 2005, nhiều quỹ private equity cùng nhau mua lại công ty bằng tiền vay. Toàn bộ khoản nợ khổng lồ được đặt lên bảng cân đối kế toán của Toys “R” Us.

Khác với Hilton, các quỹ này gần như không đầu tư thêm để nâng cấp doanh nghiệp. Trong lúc ngành bán lẻ đang thay đổi mạnh vì thương mại điện tử, Toys “R” Us lại phải dùng phần lớn dòng tiền để trả lãi vay. Công ty không còn đủ tiền để cải thiện cửa hàng, phát triển online hay cạnh tranh với Amazon.

Cuối cùng, doanh nghiệp bị bóp nghẹt bởi chính khoản nợ dùng để mua nó. Năm 2017, Toys “R” Us phá sản, hơn 800 cửa hàng đóng cửa và hàng nghìn nhân viên mất việc. Đây cũng là lý do private equity thường bị chỉ trích là quá tập trung vào lợi nhuận ngắn hạn.

Tuy nhiên, không phải private equity nào cũng là leveraged buyout. Một nhánh khác là growth equity a.k.a đầu tư tăng trưởng. Thay vì mua đứt doanh nghiệp bằng nợ, quỹ sẽ rót vốn vào những công ty đã hoạt động tốt nhưng cần tiền để mở rộng nhanh hơn.

Ví dụ, TikTok từng nhận vốn từ General Atlantic và KKR để mở rộng quy mô toàn cầu. Những thương vụ kiểu này thường ít rủi ro hơn vì công ty đã có mô hình kinh doanh rõ ràng và private equity chỉ nắm cổ phần thiểu số thay vì kiểm soát hoàn toàn doanh nghiệp.
Còn venture capital thì lại là một thế giới khác. Đây là kiểu đầu tư vào startup từ rất sớm, nghĩa là nếu thành công thì lợi nhuận có thể tăng hàng trăm lần nhưng khả năng mất trắng cũng rất cao. Các quỹ như Sequoia Capital từng đầu tư vào Google hay Airbnb từ rất sớm và kiếm lợi nhuận khổng lồ. Nhưng họ cũng từng mất hàng trăm triệu USD với FTX khi sàn crypto này sụp đổ.

Điều khiến private equity trở nên cực kỳ giàu có không chỉ nằm ở việc mua rẻ bán đắt. Mô hình kiếm tiền của họ còn đến từ cấu trúc phí. Hầu hết quỹ sẽ thu khoảng 2% phí quản lý tài sản mỗi năm và khoảng 20% lợi nhuận nếu thương vụ thành công. Nghĩa là ngay cả khi chưa bán được công ty, họ vẫn đang thu hàng triệu USD phí quản lý từ nhà đầu tư.

Ngoài ra, việc sử dụng đòn bẩy tài chính giúp lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu tăng rất mạnh. Nếu một thương vụ thành công, khoản lời không chỉ là gấp đôi mà đôi khi có thể gấp 5-10 lần số vốn thật mà quỹ bỏ ra ban đầu. Đây chính là lý do các công ty như Blackstone, Apollo Global Management hay KKR có thể xây dựng những đế chế quản lý hàng nghìn tỷ USD.

Nhìn rộng hơn, private equity phản ánh đúng tinh thần của tài chính hiện đại: tiền không chỉ được tạo ra bằng việc sở hữu tài sản, mà còn bằng cách tái cấu trúc dòng tiền, leverage, tối ưu vận hành và định giá lại doanh nghiệp. Một công ty trong mắt người bình thường có thể chỉ là một thương hiệu. Nhưng trong góc nhìn của private equity, đó là một tập hợp của cash flow, tài sản, debt capacity và upside tiềm năng có thể được unlock để tạo ra lợi nhuận khổng lồ.