TP.HCM VÀ “ĐỀ CƯƠNG 100 NĂM”: CUỘC TÁI CẤU TRÚC SIÊU ĐÔ THỊ.

Trong lịch sử phát triển đô thị Việt Nam, rất hiếm có một bản quy hoạch nào phản ánh rõ tham vọng tái cấu trúc quốc gia như đề cương Quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025–2050, tầm nhìn 100 năm vừa được phê duyệt. Nếu nhìn bề mặt, đây có thể chỉ giống một bản quy hoạch đô thị với những mục tiêu quen thuộc như mở rộng hạ tầng, phát triển đa trung tâm, nâng cao chất lượng sống hay tăng trưởng kinh tế. Nhưng nếu đặt toàn bộ câu chuyện này trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn tái cấu trúc địa giới và không gian phát triển sau quá trình sáp nhập từ 01/07/2025, có thể thấy điều TP.HCM đang làm thực chất không còn là quy hoạch cho một “thành phố” theo nghĩa truyền thống nữa. Thành phố đang bắt đầu được thiết kế lại như một siêu cấu trúc kinh tế vùng có khả năng điều phối dòng vốn, logistics, công nghiệp, công nghệ và dân cư của toàn bộ miền Nam trong nhiều thập kỷ tới.

Đây là điểm quan trọng nhất cần nhìn ra phía sau đề cương lần này. Bởi sau sáp nhập, khái niệm “TP.HCM” đã bắt đầu thay đổi hoàn toàn. Thành phố không còn được hiểu đơn thuần là khu vực lõi đô thị cũ gồm các quận trung tâm, mà đang mở rộng thành một siêu không gian phát triển liên kết chặt với Bình Dương cũ, Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, Đồng Nai và toàn bộ hành lang kinh tế Đông Nam Bộ. Điều này làm thay đổi tận gốc logic phát triển đô thị phía Nam suốt hơn hai thập kỷ qua.

Trong mô hình cũ, TP.HCM phát triển theo cấu trúc “đơn cực”, nơi gần như mọi dòng vốn, việc làm, dân cư và hạ tầng đều bị hút mạnh về khu vực trung tâm. Nhưng mô hình đó đang dần chạm ngưỡng giới hạn. Kẹt xe, ngập nước, chi phí đất tăng cao, hạ tầng quá tải và áp lực dân số chỉ là những biểu hiện bề mặt của một vấn đề lớn hơn: thành phố đã không còn đủ “không gian tăng trưởng” cho chu kỳ phát triển tiếp theo.

Chính vì vậy, việc mở rộng không gian TP.HCM sau sáp nhập không đơn thuần là câu chuyện địa giới hành chính. Đây thực chất là quá trình tái tổ chức lại toàn bộ cấu trúc kinh tế vùng phía Nam để hình thành một siêu đô thị đa trung tâm đầu tiên của Việt Nam. Và đó cũng là lý do đề cương lần này đặt ra tầm nhìn tới tận 100 năm. Khi một đô thị bắt đầu quy hoạch theo logic một thế kỷ, điều đó đồng nghĩa họ không còn giải quyết bài toán giao thông hay nhà ở ngắn hạn nữa. Họ đang chuẩn bị cho vị thế cạnh tranh của cả một vùng kinh tế trong chu kỳ phát triển mới của châu Á.

Theo định hướng mới, TP.HCM đặt mục tiêu đến năm 2050 đạt GRDP khoảng 1.200 tỷ USD, dân số khoảng 20–22 triệu người và trở thành một trong những trung tâm kinh tế, tài chính và đổi mới sáng tạo lớn của châu Á – Thái Bình Dương. Nếu so với quy mô kinh tế hiện tại khoảng hơn 100 tỷ USD, điều đó đồng nghĩa thành phố đang đặt mục tiêu mở rộng nền kinh tế lên hơn 10 lần trong khoảng 25 năm tới. Đây là tham vọng rất lớn nếu đặt trong bối cảnh nhiều siêu đô thị châu Á đang dần tăng trưởng chậm lại vì thiếu dư địa mở rộng.

Nhưng điều đáng chú ý là TP.HCM hiện nay đã có một “không gian chiến lược mới” sau sáp nhập mà giai đoạn trước chưa từng có. Bình Dương cũ mang tới quỹ đất công nghiệp, hệ sinh thái sản xuất và năng lực logistics hàng đầu cả nước. Bà Rịa – Vũng Tàu cũ mang tới cụm cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải cùng toàn bộ không gian kinh tế biển chiến lược. Đồng Nai mang tới Long Thành, công nghiệp và mạng lưới kết nối liên vùng. Trong khi đó, lõi TP.HCM giữ vai trò tài chính, thương mại, dịch vụ và đổi mới sáng tạo. Khi toàn bộ các cực này bắt đầu liên kết thành một cấu trúc thống nhất, vùng đô thị phía Nam sẽ không còn là tập hợp các địa phương riêng lẻ mà bắt đầu hình thành một “siêu hệ sinh thái kinh tế” đúng nghĩa.

Đây là thay đổi mang tính lịch sử bởi lần đầu tiên Việt Nam có cơ hội hình thành một mega region với đầy đủ cấu phần gồm tài chính, công nghiệp, logistics, công nghệ, cảng biển quốc tế, sân bay trung chuyển và chuỗi đô thị vệ tinh quy mô lớn. Điều đó cũng lý giải vì sao hàng loạt dự án hạ tầng hiện nay như Vành đai 3, Vành đai 4, cao tốc liên vùng, metro, Long Thành hay cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ không còn là các dự án giao thông đơn thuần nữa. Chúng đang trở thành “hệ thần kinh” của siêu đô thị mới.

Nếu nhìn theo logic này, có thể thấy toàn bộ cấu trúc bất động sản phía Nam trong 10–20 năm tới sẽ thay đổi hoàn toàn. Trong chu kỳ cũ, giá trị bất động sản chủ yếu phụ thuộc vào khoảng cách tới trung tâm quận 1. Nhưng trong mô hình siêu đô thị mở rộng sau sáp nhập, giá trị tài sản sẽ phụ thuộc vào vai trò trong chuỗi kinh tế vùng, khả năng kết nối hạ tầng, mật độ việc làm và năng lực vận hành thực tế. Điều đó đồng nghĩa nhiều khu vực từng bị xem là “ngoại ô” có thể trở thành trung tâm mới của chu kỳ tăng trưởng tiếp theo nếu nằm trên các hành lang chiến lược.

Ví dụ, khu Đông không còn chỉ là nơi phát triển căn hộ mà đang trở thành cực tài chính – công nghệ kết nối trực tiếp Long Thành. Bình Dương cũ sẽ tiếp tục là đại bản doanh công nghiệp và sản xuất công nghệ cao. Cần Giờ và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ sẽ mở ra không gian kinh tế biển và logistics quốc tế. Tây Bắc TP.HCM sẽ trở thành hành lang công nghiệp – logistics kết nối xuyên Á. Trong khi đó, các tuyến metro và TOD sẽ tái phân phối lại dân cư và việc làm khỏi khu vực lõi trung tâm, tạo ra cấu trúc đa cực thay vì “một trung tâm hút toàn bộ nguồn lực” như trước đây.

Tuy nhiên, phía sau tham vọng rất lớn đó là những áp lực chưa từng có. Một siêu đô thị 20 triệu dân không thể vận hành bằng tư duy quản lý cũ. Nếu hạ tầng phát triển không theo kịp tốc độ đô thị hóa, TP.HCM mở rộng hoàn toàn có thể rơi vào “bẫy siêu đô thị” giống nhiều thành phố đang phát triển khác với tình trạng kẹt xe kéo dài, ngập nước, ô nhiễm môi trường, chi phí sống tăng mạnh, thiếu nhà ở xã hội và khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn. Đặc biệt, thách thức lớn nhất của giai đoạn tới có thể không nằm ở tiền mà nằm ở năng lực quản trị vùng. Bởi xây một tuyến đường khó một, nhưng quản trị một siêu đô thị đa trung tâm trải dài trên hàng nghìn km² còn khó hơn gấp nhiều lần.

Metro có thể xây bằng vốn, nhưng TOD, dữ liệu đô thị, điều phối liên vùng, quản trị dân cư và tối ưu hóa dòng chảy kinh tế mới là yếu tố quyết định siêu đô thị đó có vận hành hiệu quả hay không. Đây cũng là lý do cuộc cạnh tranh của các quốc gia trong thế kỷ XXI đang thay đổi rất nhanh. Các nước không còn cạnh tranh đơn thuần bằng diện tích hay dân số, mà bằng việc ai tạo ra được những siêu đô thị đủ sức hút vốn, công nghệ, dữ liệu và con người toàn cầu.

TP.HCM mở rộng sau sáp nhập đang bắt đầu bước vào cuộc chơi đó. Và nếu thành công, đây có thể sẽ không chỉ là cuộc tái cấu trúc lớn nhất của đô thị phía Nam, mà còn là giai đoạn mở đầu cho quá trình hình thành siêu đô thị đầu tiên của Việt Nam mang đúng nghĩa cạnh tranh châu Á trong nửa sau thế kỷ XXI.